راهنمای فراسکاتی: سیستم‌عامل پنهان نوآوری جهانی در قرن بیست و یکم

۱. مقدمه: فراتر از آزمایشگاه؛ چرا زبان مشترک برای نوآوری حیاتی است؟

در دنیای امروز، واژه «نوآوری» به کرات در سخنرانی‌های مدیریتی و بیانیه‌های سیاسی شنیده می‌شود. اما بدون اندازه‌گیری دقیق، نوآوری به سختی از یک آرزو یا ایده انتزاعی فراتر می‌رود؛ خود راهنمای فراسکاتی نیز هدف اصلی‌اش را فراهم کردن آمارهای مقایسه‌پذیر بین‌المللی و یک «زبان مشترک» معرفی می‌کند (OECD, 2015). برای یک تحلیلگر سیاست‌گذاری یا یک استراتژیست ارشد، نوآوری تنها زمانی معنا می‌یابد که بتوان آن را در قالب شاخص‌های قابل اتکا، مقایسه‌پذیر و سیستماتیک ردیابی کرد. اینجاست که تحقیق و توسعه (R&D) به عنوان ستون فقرات اقتصاد دانش‌بنیان وارد میدان می‌شود.

در ژوئن ۱۹۶۳، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نشستی با کارشناسان ملی آمار تحقیق و توسعه در ویلا فالکونیری (Villa Falconieri) در شهر فراسکاتی ایتالیا برگزار کرد. حاصل آن نشست، نخستین نسخه رسمی سند «رویه استاندارد پیشنهادی برای پیمایش‌های تحقیق و توسعه» بود که امروز با نام راهنمای فراسکاتی (Frascati Manual) شناخته می‌شود؛ پیش‌نویس آن را کریستوفر فریمن تهیه کرده بود (OECD, 2015). به تعبیر این نوشته، این سند امروز فراتر از یک دستورالعمل آماری، همچون «سیستم‌عامل پنهان» سنجش نوآوری عمل می‌کند.

اهمیت استراتژیک راهنمای فراسکاتی در این است که اجازه می‌دهد یک محقق در سئول، یک سیاست‌گذار در برلین و یک مدیر ارشد توسعه در تهران، با معیارهایی دقیق و همسان درباره تخصیص منابع انسانی و مالی صحبت کنند. بدون این راهنما، مقایسه تلاش‌های علمی کشورها غیرممکن بود و تحلیل سهم دانش در رشد اقتصادی، همچون رانندگی در مه غلیظ به نظر می‌رسید. راهنمای فراسکاتی ۲۰۱۵ هفتمین ویرایش این سند است و امروز به استانداردی جهانی برای سنجش R&D تبدیل شده است؛ از جمله آنکه تعاریف و داده‌های آن مبنای بازنگری ۲۰۰۸ نظام حساب‌های ملی برای ثبت R&D به‌عنوان سرمایه‌گذاری قرار گرفت (OECD, 2015). این راهنما به ما می‌گوید که دانش یک اتفاق تصادفی نیست، بلکه نتیجه سرمایه‌گذاری هوشمندانه بر روی «عدم قطعیت» است.

۲. آناتومی یک ایده: پنج ستون اصلی که فعالیت شما را به R&D تبدیل می‌کند

از منظر مدیریت استراتژیک، بزرگترین ریسک در سازمان‌ها، طبقه‌بندی اشتباه فعالیت‌های روتین تحت عنوان تحقیق و توسعه است. طبق فصل دوم راهنمای فراسکاتی، هر فعالیتی R&D محسوب نمی‌شود. برای اینکه یک پروژه از فیلترهای سخت‌گیرانه این استاندارد عبور کرده و R&D شناخته شود، باید پنج معیار اساسی را به‌طور همزمان برآورده کند (OECD, 2015, بند ۲.۱۳):

• ۱. نوآوری (Novel): هدف فعالیت باید دستیابی به یافته‌های جدید باشد. در دنیای تجارت، این یعنی پروژه باید یافته‌هایی داشته باشد که برای کسب‌وکار تازه است و در صنعت به کار نرفته است. طبق بند ۲.۱۵، فعالیت‌هایی که صرفاً به دنبال کپی‌برداری، تقلید یا مهندسی معکوس برای کسب تخصص هستند، R&D محسوب نمی‌شوند. نوآوری یعنی گسترش مرزهای دانش، نه صرفاً رسیدن به سطح رقبا.
• ۲. خلاقیت (Creative): R&D باید بر اساس مفاهیم و فرضیات اصیل و غیربدیهی بنا شده باشد. این معیار بر نقش محوری «پژوهشگر» تاکید دارد (OECD, 2015, فصل ۲). هرگونه تغییر روتین در محصولات یا فرآیندهای فعلی از دایره R&D خارج است. خلاقیت در اینجا به معنای ابداع روش‌های جدید برای حل مسائل است، حتی اگر آن روش‌ها در نهایت به شکست بینجامند.
• ۳. عدم قطعیت (Uncertain): این حیاتی‌ترین ستون برای مدیران ریسک است. در شروع یک پروژه R&D، خروجی نهایی، زمان مورد نیاز و هزینه‌ها نباید دقیقاً قابل پیش‌بینی باشند. به عنوان مثال، اگر شما دقیقاً می‌دانید که ساخت یک دستگاه جدید چقدر زمان می‌برد و نتیجه آن چیست، شما در حال انجام «مهندسی روتین» هستید، نه R&D. عدم قطعیت یعنی پذیرش ریسک فنی و علمی به امید کشف افق‌های جدید.
• ۴. نظام‌مند بودن (Systematic): R&D یک اتفاق تصادفی در ساعت استراحت کارکنان نیست. این فعالیت باید دارای برنامه، بودجه مشخص و ثبت دقیق مراحل باشد. R&D یک فرآیند مدیریتی است که در آن سوابق ورودی‌ها و خروجی‌ها برای مراجعات بعدی و تحلیل‌های اقتصادی حفظ می‌شود.
• ۵. قابلیت بازتولید و انتقال (Transferable/Reproducible): نتایج R&D نباید به صورت دانش ضمنی (Tacit Knowledge) صرفاً در ذهن پژوهشگر بماند (OECD, 2015, بند ۲.۲۰). دانش تولید شده باید قابلیت کدگذاری و انتقال به دیگران را داشته باشد تا به ذخیره دانش بشری افزوده شود. طبق همین بند، R&D با نتایج منفی (مثلاً وقتی فرضیه اولیه تأیید نمی‌شود) نیز R&D به شمار می‌آید؛ چون ثبت یک مسیر به بن‌بست رسیده هم به ذخیره دانش می‌افزاید.

مثال استراتژیک: انجام یک کالبدشکافی روتین برای تعیین علت مرگ در بیمارستان، یک خدمت پزشکی عالی است اما R&D نیست. اما بررسی سیستماتیک نرخ مرگ‌ومیر ناشی از عوارض جانبی یک داروی جدید سرطان برای کشف الگوهای ناشناخته، به دلیل دارا بودن عناصر نوآوری و عدم قطعیت، یک فعالیت R&D اصیل محسوب می‌شود. این مثال برگرفته از خود راهنماست (OECD, 2015, بند ۲.۲۱).

۳. تثلیث دانش: درک تفاوت میان پژوهش پایه، کاربردی و توسعه تجربی

یکی از چالش‌های بزرگ مدیران R&D، متوازن کردن سبد سرمایه‌گذاری میان انواع مختلف پژوهش است. راهنمای فراسکاتی یک تقسیم‌بندی سه‌گانه ارائه می‌دهد (OECD, 2015، فصل ۲) که درک آن برای رهبران استراتژیک ضروری است:

۱. پژوهش پایه (Basic Research)

این فعالیت برای کسب دانش جدید از مبانی پدیده‌ها انجام می‌شود، بدون اینکه لزوماً کاربرد فوری مد نظر باشد. در اینجا یک تمایز کلیدی وجود دارد که برای استراتژی شرکتی حیاتی است (OECD, 2015, بند ۲.۲۸):

• پژوهش پایه ناب (Pure): فقط برای پیشرفت دانش انجام می‌شود.
• پژوهش پایه جهت‌دار (Oriented): برای تولید پایه‌ای از دانش انجام می‌شود که انتظار می‌رود مبنایی برای حل مسائل فعلی یا آتی در حوزه‌های خاص (مثل انرژی‌های پاک) باشد.

۲. پژوهش کاربردی (Applied Research)

این مرحله شامل تحقیقات اصیلی است که برای کسب دانش جدید انجام می‌شود، اما مستقیماً به سمت یک هدف یا هدف کاربردی مشخص هدایت می‌شود. در اینجا ما به دنبال «کارایی» و «حل مسئله» هستیم.

۳. توسعه تجربی (Experimental Development)

طبق تعریف راهنما، توسعه تجربی کار نظام‌مندی است که با تکیه بر دانش حاصل از پژوهش و تجربه عملی، دانش تازه‌ای تولید می‌کند و به سوی تولید محصولات یا فرآیندهای جدید یا بهبود محصولات و فرآیندهای موجود هدایت می‌شود (OECD, 2015, بند ۲.۳۲). این مرحله نباید با «توسعه محصول» یکی گرفته شود؛ طبق بند ۲.۳۴، توسعه تجربی زمانی پایان می‌یابد که معیارهای R&D (مانند عدم قطعیت فنی) دیگر صدق نکنند.

جدول مقایسه‌ای انواع فعالیت‌های R&D (برداشت نگارنده از مفاهیم فصل ۲ راهنما؛ ستون‌های «میزان قطعیت» و «خروجی احتمالی» تفسیری‌اند و در خود راهنما نیامده‌اند):

نکته مهم درباره «R&D بازخوردی» (Feedback R&D): یک استراتژیست باید بداند که مرز R&D با پایان توسعه لزوماً تمام نمی‌شود. طبق بند ۲.۳۶ (با مثال یک هواپیمای جنگنده)، اگر در آزمون‌های عملیاتی پیش از تولید کامل، مشکلاتی بروز کند که نیاز به حل عدم قطعیت‌های جدید و دانش نوین داشته باشد، این فعالیت تحت عنوان Feedback R&D در آمار تحقیق و توسعه لحاظ می‌شود (OECD, 2015). این تفکیک به‌ویژه برای صنایع هوافضا و دفاعی اهمیت دارد که راهنما آن‌ها را مثال زده است (بندهای ۲.۳۵ و ۲.۳۶).

۴. انقلاب حسابداری: وقتی R&D از «هزینه» به «دارایی» تبدیل شد

در تاریخ اقتصاد کلان، سال ۲۰۰۸ نقطه عطفی پارادایمیک بود. با بازنگری در سیستم حساب‌های ملی (SNA 2008)، تعاریف و داده‌های راهنمای فراسکاتی مبنای ثبت مخارج R&D به‌عنوان «تشکیل سرمایه» یعنی سرمایه‌گذاری قرار گرفت (EC et al., 2009؛ OECD, 2015, بند ۱.۴۱).

به بیان ساده، در حساب‌های ملی، R&D دیگر صرفاً یک هزینه مصرف‌شده در فرآیند تولید نیست، بلکه بخشی از «تشکیل سرمایه ثابت» است و به‌عنوان یک «محصول مالکیت فکری» (Intellectual Property Product) ثبت می‌شود که می‌تواند در چند دوره به تولید کمک کند (EC et al., 2009).

این تغییر صرفاً یک جابجایی در دفاتر حسابداری نبود؛ این یک پیام سیاسی و اقتصادی روشن داشت: کشوری که برای دانش هزینه می‌کند، در حال فقیرتر شدن نیست، بلکه در حال انباشت سرمایه است. این تغییر بر نحوه محاسبه تولید ناخالص داخلی (GDP) اثر گذاشت، چون R&D اکنون در سرمایه‌گذاری لحاظ می‌شود، و تقاضا برای داده‌های تفصیلی‌تر درباره منابع و جریان‌های مالی R&D را افزایش داد (OECD, 2015, بند ۱.۴۱). باید توجه داشت که این تغییر در حساب‌های ملی است و قواعد حسابداری مالی شرکت‌ها (مانند IAS 38) همچنان هزینه‌های «پژوهش» را به‌عنوان هزینه دوره شناسایی می‌کنند (IASB, 2004). با این حال، از منظر استراتژیک، این نگاه به مدیران یادآوری می‌کند که R&D را همچون سرمایه‌گذاری بلندمدت ببینند، نه صرفاً باری بر دوش سود و زیان کوتاه‌مدت.

۵. بازیگران اصلی: نقشه اکوسیستم تحقیق و توسعه در چهار بخش

راهنمای فراسکاتی برای سنجش R&D چهار بخش اصلی (به‌علاوه «بقیه جهان») تعریف می‌کند. این تقسیم‌بندی با معیارهای نظام حساب‌های ملی، از جمله نوع فعالیت اقتصادی، مالکیت و کنترل، سازگار است (OECD, 2015, بندهای ۱.۳۷ و ۱.۳۸):

• ۱. بخش شرکت‌های تجاری (Business Enterprise): این بخش در بسیاری از کشورها سهم عمده‌ای در اجرای R&D دارد و انگیزه اصلی آن رقابت‌پذیری و سودآوری است. در دنیای جهانی شده، مدیریت R&D در شرکت‌های چندملیتی (MNEs) به دلیل توزیع زنجیره‌های ارزش در کشورهای مختلف، پیچیدگی‌های آماری زیادی ایجاد کرده است (فصل ۷).
• ۲. بخش دولت (Government): دولت‌ها اغلب ریسک‌هایی را می‌پذیرند که بخش خصوصی کمتر به آن‌ها وارد می‌شود، از جمله در پژوهش‌های پایه و حوزه‌هایی مثل دفاع، فضا و سلامت. بخش دولت هم به عنوان مجری (مثلاً آزمایشگاه‌های ملی، فصل ۸) و هم به عنوان تامین‌کننده مالی نقش دارد؛ تأمین مالی دولتی با شاخص «تخصیص‌های بودجه دولت برای R&D» (GBARD) سنجیده می‌شود (فصل ۱۲).
• ۳. بخش آموزش عالی (Higher Education): این بخش جایگاه ویژه‌ای در راهنمای فراسکاتی دارد. دانشگاه‌ها مرز میان آموزش و پژوهش را در می‌نوردند. نکته استراتژیک در اینجا، نحوه محاسبه «بودجه‌های عمومی دانشگاهی» (GUF) است که تفکیک فعالیت‌های آموزشی روتین از پژوهش‌های اصیل را به یک چالش متدولوژیک تبدیل می‌کند (فصل ۹).
• ۴. بخش مؤسسات غیرانتفاعی (Private Non-Profit): خیریه‌ها، بنیادها و دیگر نهادهای غیرانتفاعی که به خانوارها خدمت می‌کنند (فصل ۱۰). نقش این بخش از کشوری به کشور دیگر تفاوت دارد و در برخی حوزه‌ها می‌تواند مکمل مهمی برای دولت و بازار باشد.

۶. چالش‌های مدرن: نرم‌افزار، کلان‌داده و جهانی‌سازی

در عصر اقتصاد دیجیتال، شناسایی R&D دشوارتر از همیشه شده است. راهنمای فراسکاتی ۲۰۱۵ مرزهای دقیقی را برای دنیای نرم‌افزار ترسیم کرده است (OECD, 2015, بندهای ۲.۶۹ تا ۲.۷۳). هر کدنویسی یا توسعه نرم‌افزاری R&D نیست. شرط اصلی، وجود یک «پیشرفت علمی یا فنی» و حل یک «عدم قطعیت فنی» به صورت سیستماتیک است.

چک‌لیست شناسایی R&D در پروژه‌های نرم‌افزاری (بر پایه مثال‌های بند ۲.۷۱):

• آیا پروژه منجر به ابداع الگوریتم‌های جدید، زبان‌های برنامه‌نویسی نوین یا سیستم‌عامل‌های بدیع می‌شود؟
• آیا در پروژه، فرآیند «مهندسی مجدد» (Re-engineering) برای حل محدودیت‌های فنی شبکه یا سخت‌افزار وجود دارد؟
• آیا هدف پروژه حل یک ابهام فنی است که در متون علمی قبلاً پاسخی برای آن وجود نداشته است؟

آنچه R&D محسوب نمی‌شود (فهرست حذفیات بند ۲.۷۲):

• توسعه اپلیکیشن‌های تجاری با ابزارهای موجود.
• وب‌سایت‌سازی یا شخصی‌سازی (Customisation) نرم‌افزار برای یک مشتری خاص بدون تغییر در ساختار اصلی دانش.
• عیب‌یابی روتین (Debugging) و نگهداری سیستم‌های موجود، مگر آنکه پیش از پایان فرآیند توسعه تجربی انجام شود.
• افزودن قابلیت‌های ساده کاربری به نرم‌افزارهای فعلی.

همچنین، جهانی‌سازی R&D باعث شده است که رهگیری جریان‌های مالی بین شرکت‌های مادر و تابعه، از جمله از طریق آمار شرکت‌های وابسته خارجی (FATS)، و اندازه‌گیری تجارت خدمات R&D به موضوع یک فصل مستقل در راهنما تبدیل شود (OECD, 2015, فصل ۱۱).

۷. از تئوری تا عمل: مثال‌های کاربردی در علوم انسانی و صنایع مختلف

راهنمای فراسکاتی بر این فرض غلط که R&D فقط متعلق به علوم طبیعی است، خط بطلان می‌کشد و برای همه حوزه‌های علمی، از جمله علوم انسانی، مثال‌هایی از سه نوع R&D ارائه می‌دهد (OECD, 2015, فصل ۲). مثال‌های زیر برگرفته از همین بخش است:

• علوم انسانی: مطالعه تاریخ و اثرات انسانی یک پدیده طبیعی (مثلاً سیلاب‌های یخچالی در یک کشور) «پژوهش پایه» است. اما طراحی یک نمایشگاه جدید موزه بر پایه یافته‌های پژوهشی درباره سازگاری جوامع گذشته با تغییرات محیطی، که نمونه اولیه‌ای برای دیگر موزه‌ها باشد، «توسعه تجربی» به شمار می‌رود.
• کشاورزی: تحقیقات روی ژنوم سیب‌زمینی برای یافتن ژن‌های مقاوم به آفت (پژوهش کاربردی) و سپس ساخت ابزاری برای ویرایش ژن با استفاده از دانش نحوه ویرایش DNA توسط آنزیم‌ها (توسعه تجربی) نمونه‌های راهنما برای R&D در کشاورزی هستند.
• بخش خدمات: راهنما در بانکداری و بیمه، توسعه مدل‌های ریسک برای سیاست اعتباری و توسعه تجربی نرم‌افزارهای نوین بانکداری را از نمونه‌های R&D می‌شمارد؛ ایجاد روش‌های نو و اصیل رمزنگاری و امنیت هم در فهرست R&D نرم‌افزاری آمده است (OECD, 2015, فصل ۲).

۸. بازاندیشی در سنجش: چرا روش‌شناسی مهم‌تر از اعداد است؟

اعداد به تنهایی می‌توانند فریبنده باشند. یک استراتژیست باید بداند داده‌ها چگونه جمع‌آوری شده‌اند. راهنمای فراسکاتی دو رویکرد اصلی را معرفی می‌کند (OECD, 2015، فصل‌های ۴ و ۱۲):

1. رویکرد مجری‌محور (Performer-based): که دقیق‌ترین روش برای اندازه‌گیری مخارج داخلی (Intramural) است.
2. رویکرد تامین‌کننده‌محور (Funder-based): که داده‌های آن از بودجه‌های دولتی استخراج می‌شود و برای سیاست‌گذاری بودجه‌ای مفید است (GBARD).

تفاوت این دو رویکرد در «هزینه‌های خارجی» نهفته است. برای جلوگیری از دوباره‌شماری در سطح ملی، باید میان پولی که واحد شما خرج می‌کند تا خودش تحقیق کند و پولی که به دیگران می‌دهد تا برای شما تحقیق کنند، تمایز قائل شوید. همچنین، استفاده از شاخص «معادل تمام‌وقت» (FTE) در کنار شمارش نفرات (Headcount)، تصویر واقعی‌تری از توان نیروی انسانی در R&D می‌دهد، چون بسیاری از افراد، به‌ویژه در دانشگاه‌ها، تنها بخشی از وقت خود را صرف R&D می‌کنند (OECD, 2015, فصل ۵).

۹. سنتز نهایی: فراتر از آمار؛ راهنمای فراسکاتی به عنوان قطب‌نمای تمدن

راهنمای فراسکاتی چیزی بیش از یک دستورالعمل خشک آماری است؛ این سند، تجسم «تعهد انسانی به ندانسته‌ها»ست. در جهانی که با بحران‌های اقلیمی و نیاز به انرژی‌های پاک دست‌وپنج نرم می‌کند، فراسکاتی قطب‌نمایی است که به ما نشان می‌دهد چقدر از منابع تمدن خود را صرف کاوش در مرزهای دانش می‌کنیم.

فهم فراسکاتی، فهم این حقیقت است که تمدن‌های پایدار، آن‌هایی هستند که می‌دانند چگونه «ایده» را به «سرمایه» و «عدم قطعیت» را به «فرصت» تبدیل کنند. این راهنما به مدیران ارشد یادآوری می‌کند که R&D یک هزینه نیست که باید کاهش یابد، بلکه موتوری است که باید با دقت و وسواس علمی روغن‌کاری و هدایت شود.

۱۰. خلاصه و نتیجه‌گیری

راهنمای فراسکاتی ۲۰۱۵ استاندارد پذیرفته‌شده بین‌المللی برای تعریف و اندازه‌گیری R&D است (OECD, 2015). این راهنما با ارائه پنج معیار (نوآوری، خلاقیت، عدم قطعیت، نظم و بازتولید)، مرز میان کارهای روتین و علمی را مشخص کرده و R&D را به عنوان یک دارایی سرمایه‌ای در حساب‌های ملی تثبیت نموده است. این سند ابزاری حیاتی برای سیاست‌گذاری نوآوری، مدیریت ریسک فنی و درک سهم دانش در رشد اقتصادی پایدار است.

۱۱. پرسش‌های متداول (FAQ)

۱. تفاوت اصلی بین تحقیق و توسعه (R&D) و نوآوری چیست؟

R&D تنها یکی از فعالیت‌های نوآوری است. طبق راهنمای اسلو، فعالیت‌های نوآوری طیف وسیع‌تری مانند مهندسی و طراحی، بازاریابی، آموزش، توسعه نرم‌افزار و خرید ماشین‌آلات و تجهیزات را در بر می‌گیرد (OECD/Eurostat, 2018). R&D متمرکز بر تولید دانش جدید و حل عدم قطعیت‌های فنی است، در حالی که نوآوری بر تجاری‌سازی و ورود محصول به بازار تمرکز دارد.

۲. آیا فعالیت‌های هنری می‌توانند R&D محسوب شوند؟

طبق راهنما، اجرای هنری معمولاً از R&D مستثناست (OECD, 2015, بند ۲.۶۷). اما «پژوهش بر روی هنر» (موسیقی‌شناسی یا تاریخ هنر) یا توسعه تکنولوژی‌های نوین برای اجرای هنری (مانند ابزارهای دیجیتال جدید برای کنسرت‌ها) می‌تواند R&D باشد.

۳. چرا هزینه‌های مربوط به پتنت (ثبت اختراع) مستقیماً جزء مخارج داخلی R&D نیست؟

هزینه‌های حقوقی و اداری ثبت پتنت از دایره R&D خارج هستند زیرا این فعالیت‌ها مربوط به حفاظت از دارایی است، نه خلق آن. با این حال، کار علمی محققان برای تهیه مستندات فنی پتنت، و کار ثبت اختراع که مستقیماً به پروژه R&D مربوط است، جزء R&D است (OECD, 2015, فصل ۲).

۴. منظور از «عدم قطعیت» در پروژه‌های R&D چیست؟

عدم قطعیت یعنی در شروع پروژه، تضمینی برای رسیدن به نتیجه مطلوب وجود ندارد و زمان یا هزینه نهایی به دلیل ماهیت ناشناخته علمی، دقیقاً قابل تخمین نیست. اگر مسیر رسیدن به هدف کاملاً روشن باشد، آن فعالیت روتین است.

۵. چگونه R&D در بخش خدمات (مانند بانکداری) شناسایی می‌شود؟

در خدمات، R&D زمانی شناسایی می‌شود که پروژه به دنبال پیشرفت در تئوری‌های اقتصادی، مدل‌سازی‌های پیچیده ریاضی برای ریسک، یا توسعه نرم‌افزارهای کاملاً نوین با ویژگی‌های فنی غیربدیهی باشد. صرفِ ارائه یک مدل جدید فروش، R&D محسوب نمی‌شود.

۱۲. منابع

• European Commission, IMF, OECD, United Nations, & World Bank. (2009). System of National Accounts 2008. United Nations. https://unstats.un.org/unsd/nationalaccount/docs/SNA2008.pdf
• IASB. (2004). IAS 38 Intangible Assets. International Accounting Standards Board.
• OECD. (2015). Frascati Manual 2015: Guidelines for collecting and reporting data on research and experimental development. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264239012-en
• OECD/Eurostat. (2018). Oslo Manual 2018: Guidelines for collecting, reporting and using data on innovation (4th ed.). OECD Publishing/Eurostat. https://doi.org/10.1787/9789264304604-en